Vì sao bạn cứ bỏ dở những việc đã bắt đầu? Không phải do thiếu ý chí đâu.

Hẳn đã có lúc bạn tự nhủ rằng mình không làm xong việc gì vì hơi lười, hoặc quá cầu toàn, hoặc thiếu ý chí. Đó là lời giải thích dễ chịu, nhưng sai. Nếu bạn thấy khó hoàn thành mọi việc, đó không phải khuyết điểm trong tính cách, mà là vì mọi thứ quanh bạn được thiết kế để khiến nỗ lực có vẻ thừa thãi. Và điều đó, khác với tính cách của bạn, là thứ có thể thay đổi được.

Trong bài luận này, bạn sẽ thấy cảm giác chẳng làm xong việc gì ấy đến từ đâu, và bạn có thể làm gì để đảo ngược nó.

Nguồn gốc

Theo cách nhìn của chúng tôi, cảm giác này ngày càng phổ biến là do nhiều yếu tố ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày của ta cùng lúc hội tụ:

1. Kích thích dễ dãi, triền miên.

Não bộ cần được kích thích, và trước kia, khi chưa có màn hình, thực sự không có cách nào để có được kích thích mà chỉ cần ngồi yên một chỗ đến vậy. Gần như những thứ duy nhất tạo ra dopamine mà không cần nhúc nhích, về bản chất, là ma túy.

Ngày nay, ta bị bao quanh bởi đủ loại công nghệ, mỗi thứ mở ra vô vàn khả năng, mang lại cho ta những đợt dopamine dồn dập mà không cần rời khỏi giường.

Trước đây, muốn có được sự thỏa mãn ở mức sinh học, bạn phải tìm đến “hoạt động thật”, còn bây giờ thì không. Hệ quả là làm một việc gì đó trở nên khó hơn: sự thỏa mãn bạn nhận được khiến não tốn nhiều năng lượng hơn hẳn so với việc ngồi yên với chiếc điện thoại. Vì não bộ lúc nào cũng tìm cách tiết kiệm năng lượng, việc tiếp cận vô số hình thức giải trí đủ loại trở thành một cái bẫy đối với năng lực của chính chúng ta.

2. Ngày nay ta rất kém chịu đựng thất vọng.

Làm bất cứ việc gì cũng sinh ra thất vọng: sẽ có việc hỏng, bạn sẽ phải làm lại, đổi kế hoạch, đổi mục tiêu, nhờ người giúp…

Thế nhưng ngày nay, nhu cầu nào cũng có thể được đáp ứng nhanh chóng. Lấy vài ví dụ:

• Đói: bạn có thể gọi đồ ăn giao tận nơi.
• Cần đi đâu đó: bạn có thể gọi Uber.
• Không biết làm gì đó: bạn hỏi AI.
• Buồn chán: bạn xem một video trên Youtube hay một bộ phim trên Netflix.
• Thậm chí bạn còn có thể đánh lừa não rằng một số nhu cầu thầm kín đã được thỏa mãn phần nào, chẳng hạn qua nội dung người lớn.

Chuyện này còn tệ hơn nhiều từ khi có AI, thứ thậm chí có thể thay thế cả nhu cầu giao tiếp xã hội của bạn nếu bạn dùng nó thiếu trách nhiệm.

Ngày nay, khả năng chịu đựng những thất vọng thường ngày của chúng ta gần như ở mức thấp nhất. Dĩ nhiên Netflix không làm vơi đi nỗi thất vọng trước một thảm họa hay một tai nạn; nỗi thất vọng ấy bạn vẫn sẽ phải chịu. Nhưng thứ định hình thói quen và tính cách của bạn không phải những chuyện thỉnh thoảng mới xảy ra, mà là sinh hoạt hằng ngày. Nếu trong đời sống hằng ngày bạn không chịu được thất vọng, bạn sẽ chẳng làm được gì.

3. Nỗ lực đã bị thuê ngoài và chuyên nghiệp hóa.

Trong thế giới ta đang sống, bất cứ thứ gì bạn muốn (một món đồ, một dịch vụ, một thú vui) đều đã có một công ty chuyên về nó phát triển, hoàn thiện, rồi nhờ lợi thế quy mô mà bán lại cho bạn với cái giá rẻ bèo so với số giờ, tiền bạc và công sức mà bạn sẽ phải bỏ ra.

Hệ quả là dường như chẳng còn lý do thực tế nào để tự tay làm một thứ gì, vì mua trên Amazon hay ở trung tâm thương mại sẽ tốn ít thời gian hơn, ít tiền hơn, và nhiều khả năng kết quả còn tốt hơn.

Lấy một ví dụ:

Bạn là một người đi làm bình thường, vào làm lúc 9 giờ sáng và tan làm lúc 5 giờ chiều, đi đường mất 30 phút. Một hôm, về đến nhà lúc 5:30 thì chiếc ghế đẩu của bạn bị gãy.

Từ lâu bạn đã ấp ủ ý định thử làm đồ mộc, nên một ý nghĩ lóe lên: “Mình sẽ mua gỗ về và tự tay đóng một cái”. Chỉ nghĩ thôi đã thấy sướng, bạn hình dung cảnh mình cưa, đóng đinh và nhẹ nhàng quét lớp vecni. Quyết rồi! Bạn lên mạng xem loại gỗ nào tốt nhất, tìm mẹo làm mộc cho người mới bắt đầu, và dù có thể hơi choáng ngợp, bạn bắt đầu tính trong đầu xem mình muốn làm thế nào: “Mai đi làm về mình sẽ ghé tiệm kim khí”.

Tối đó, nằm trên giường, bạn nhẩm tính: gỗ sẽ tốn 20-40 euro tiền vật liệu, mua thêm vài dụng cụ còn thiếu thì khoảng 30 euro nữa. Tính ra phải chi khoảng 50 euro; bạn muốn làm cho đàng hoàng. Chưa có kinh nghiệm nên bạn sẽ cần ít nhất 3-4 tiếng, và kết quả nhiều khả năng sẽ không được như ý, nhưng đó không phải điều quan trọng: đây là dự án bạn thích.

Hôm sau, bạn vào Amazon xem khi nào một đơn hàng tới, và ngay trước mắt, trong mục gợi ý, hiện ra mấy chiếc ghế đẩu gỗ xinh xắn, chất lượng tốt, giá từ 20 đến 30 euro. Lúc đó bạn chưa để tâm, nhưng ý nghĩ ấy đã cắm rễ trong đầu.

Tan làm, bạn đi về phía tiệm đồ mộc. Sau khi thấy chiếc ghế đẩu giá 23 euro kia, việc tự làm bắt đầu khiến bạn thấy ngại. Tự dưng dự án trở nên nặng nề hơn: bao nhiêu thứ phải mua, bao nhiêu giờ đồng hồ, kết quả thì chưa biết ra sao…, “Mình có thể dành thời gian cho việc gì đó tốt hơn”, bạn tự nhủ. “Mình có thể mua cái ghế luôn, vì đang cần gấp, rồi sau này tự làm một cái”, bạn tính.

Rốt cuộc bạn không đến tiệm đồ mộc nữa. Bạn đã đặt chiếc ghế trên Amazon, hôm sau hàng tới và nó gần như hoàn hảo. Bạn đặt nó vào chỗ, ngày nào cũng dùng, nhiều tháng trôi qua, ý định tự làm một cái thỉnh thoảng lại lướt qua đầu, nhưng nó khiến bạn xấu hổ, khó chịu; bạn không muốn nghĩ tới, vì đó lại thêm một lời nhắc rằng bạn từng muốn làm một việc mà rồi không làm. Dần dần bạn sẽ quên đi, nhưng não bạn sẽ ghi nhớ hai điều này:

• Amazon đã giúp bạn tiết kiệm thời gian, sức lực và tiền bạc.
• Kết quả của một nỗ lực và kết quả của một cú chạm nút trên màn hình là như nhau.

Chuyện gì đã xảy ra ở đây?

Trong ví dụ này (hãy thay chiếc ghế đẩu bằng bất cứ thứ gì bạn từng gặp chuyện tương tự), ta thấy nỗ lực để đổi lấy sự thỏa mãn đã bị thuê ngoài: thị trường đáp ứng mọi nhu cầu của ta, còn các thuật toán thì phân tích và khai thác chúng. Bạn có thể háo hức với một dự án, nhưng ngày qua ngày, vì mọi thứ đều được sắp đặt để bạn tiêu dùng, bạn dần bị nhồi vào đầu rằng tốt hơn cứ để người khác làm, còn bạn chỉ việc trả tiền.

4. Thiếu tổ chức.

Thiếu tổ chức không phải là chưa đủ năng suất, cũng không nằm ở chuyện có ngồi cả tiếng để lên kế hoạch trước cho từng bước của một dự án hay không. Nó nằm ở cách não bạn nhìn nhận các dự án: xem chúng là một kết quả cần đạt được, hay là một chuỗi việc và quyết định sẽ đưa bạn tới đó.

Khi nói thiếu tổ chức, về cơ bản chúng tôi muốn nói đến những khuôn mẫu tư duy khiến ngay từ đầu não bạn nhìn nhận dự án như một chuỗi việc nối tiếp nhau dẫn tới kết quả, chứ không phải bản thân kết quả. Dự án nào ra dự án cũng phải gồm ít nhất vài đầu việc, mỗi việc lại kèm những quyết định lớn nhỏ; thiếu tổ chức nghĩa là không có sẵn quy trình bên trong giúp bạn đối mặt với nó theo cách ấy: từng việc một, từng quyết định một.

Chịu ảnh hưởng của những yếu tố đã nói ở trên, việc não ta xem các dự án là kết quả cần đạt, chứ không phải một loạt việc cần làm và quyết định nhỏ cần đưa ra, là điều dễ hiểu.

Dĩ nhiên không bao giờ được để mất dấu mục tiêu cuối cùng, nhưng khi hiểu rằng đạt được nó là làm xong một chuỗi việc và đưa ra một loạt quyết định đúng đắn, não sẽ có cảm giác tiến triển thật sự. Điều đó rốt cuộc sẽ tạo ra phản ứng tích cực và khiến bạn sẵn lòng bắt tay làm một việc hơn, dù nó đòi hỏi bao nhiêu công sức.

Vì sự thật là thế này: để tiến thêm trong dự án ấy, ngay lúc này bạn chỉ cần làm một việc. Và khi xong việc đó, biết việc tiếp theo là gì.

Giải pháp

Có thể thấy, không có giải pháp đơn giản nào cho cả loạt vấn đề này, không có gì nhanh và dễ mà bạn làm ngay được để miễn nhiễm với tất cả những gì chúng tôi vừa trình bày.

Giải pháp là rèn luyện mỗi ngày, và nên xử lý cả 4 khía cạnh cùng lúc. Để làm ví dụ, chúng tôi đưa ra những kỹ thuật đã giúp ích cho việc phát triển launcher duqe và đã được áp dụng trong suốt quá trình làm ra nó, nhưng mỗi người sẽ cần điều chỉnh chúng cho hợp với thói quen của mình.

1. Chống lại kích thích dễ dãi và triền miên:

Như đã nói, kích thích dễ dãi là lướt mạng xã hội, xem nội dung video, hay những thứ tương tự. Vì vậy, nên đưa vào một số hoạt động cũng mang lại kích thích ấy, nhưng sao cho:

• Phần thưởng cuối cùng chỉ đến sau vài ngày.
• Có những phần thưởng nhỏ đến dần dần.

Một cách hiệu quả là học giải khối Rubik, bởi vì:

Thứ nhất: Ai cũng biết khối Rubik, và với người chưa biết giải, gần như chắc chắn nó khơi dậy ít nhất là sự tò mò. Mà sự tò mò ấy chính là thứ ta cần: cú hích thúc đẩy chút nỗ lực mỗi ngày để học nó.

Thứ hai: Không thể học được trong một ngày. Bạn có thể thử, nhưng cách học là dần dần hiểu khối lập phương, luyện cho các động tác thành phản xạ và mỗi lần tiến thêm một bước. Điều này đòi hỏi một chút nỗ lực mỗi ngày.

Thứ ba: Giải Rubik theo phương pháp cho người mới là áp dụng công thức phù hợp với vị trí của từng mảnh ở mỗi giai đoạn (dấu cộng trắng, các góc, mặt thứ hai…). Mỗi bước học được là bạn đã nhận một chút thỏa mãn từ một hành động thật.

Như vậy, qua một hoạt động thoạt nhìn đã hấp dẫn, ta bước bước đầu tiên để việc nhận kích thích phải đòi hỏi một chút nỗ lực tối thiểu, nhờ đó não dần bỏ thói quen nhận kích thích mà không cần hành động. Khi đã giải được Rubik, bạn có thể đặt ra cho mình những thử thách nhỏ tương tự, hoặc nếu thấy thích, tìm hiểu sâu hơn về thế giới Rubik, để tiếp tục tập cho não quen với việc phải hành động mới có dopamine.

2. Chống lại khả năng chịu đựng thất vọng kém.

Như đã nói, việc có thể đáp ứng phần lớn nhu cầu khiến ta kém chịu đựng thất vọng: nói chung, nhu cầu nào ta cũng luôn có cách giải quyết. Vì vậy, để não bỏ được thói quen đó, bạn cần có khả năng tự đặt mình vào những tình huống khiến bạn không thể thỏa mãn các nhu cầu ấy.

Điều này có thể đi ngược bản năng của ta, nên sẽ không đơn giản như thoạt nghe. Cho đến khi não quen dần, bạn sẽ cần thời gian và một ý chí sắt đá.

Chúng tôi có vài gợi ý có thể đặt bạn vào tình huống đó, và giúp bạn hiểu rõ mục đích.

Gợi ý thứ nhất: Để điện thoại ở nhà. Dù bạn đi đâu, sẽ có lúc bạn thấy muốn mở mạng xã hội (vì chán), xem Google Maps (vì không biết đường) hay mở máy ảnh (vì muốn chụp một tấm ảnh). Nhưng bạn không thể.

Đồng thời, bạn cũng ngắt kết nối khỏi các ứng dụng nhắn tin: bạn không biết nửa kia đã trả lời chưa, mẹ có nhờ mua gì không, hay cái email công việc nhạy cảm của bạn đã có hồi âm chưa. Bạn rơi vào tình trạng không biết gì, và không có gì khiến người ta bức bối hơn sự bấp bênh.

Gợi ý thứ hai: Đi bộ đến nơi cần đến. Không nhất thiết lúc nào cũng phải đi bộ: khi đi xa, hãy bỏ taxi hay Uber mà đi phương tiện công cộng, còn khi đi gần thì bỏ luôn cả phương tiện công cộng. Lý tưởng nhất là kết hợp việc này với không xem Google Maps.

Đôi khi bạn sẽ đi nhầm đường, bạn sẽ mệt, xe buýt sẽ đến trễ, tàu điện sẽ đứng im vì công trình và có tuyến bị cắt vì biểu tình. Tất cả những điều đó, cộng với việc phải tự định hướng, thậm chí hỏi đường người qua lại, sẽ mang đến cho bạn những liều thất vọng nhỏ mà bạn sẽ dần quen.

Gợi ý thứ ba: Tự nấu ăn. Dĩ nhiên gợi ý này rất chung chung: có người vốn đã nấu ăn mỗi ngày, lại có người chỉ có thời gian nấu một ngày mỗi tuần.

Vì vậy, gợi ý ở đây không hẳn là “tự nấu ăn”, mà là tự đặt ra thử thách trong bếp. Nghĩa là ai ngày nào cũng nấu có thể bước ra khỏi vùng an toàn, tìm những món chưa từng làm, đủ sức thử thách mình, chứ không phải những món đã thuộc lòng. Còn với người không hay nấu, chỉ riêng chuyện hai bếp cùng bật, đống đồ cần rửa và bột mì vương khắp mặt bếp có lẽ đã đủ gây ra lượng thất vọng cần thiết.

Cả 3 hoạt động thường ngày này, giản dị là thế nhưng lại bị xã hội ta lãng quên, mang đến những liều thất vọng nhỏ giúp não bạn quen dần, và dạy bạn rằng đôi khi mọi chuyện không như ta mong muốn, nhưng không sao cả, đó là một phần của cuộc sống.

3. Chống lại việc thuê ngoài nỗ lực.

Nguyên nhân thứ ba đã nêu là việc tìm đến thị trường, hay những giải pháp người khác đưa ra, để đạt được bất kỳ mục tiêu nào đã trở nên dễ dàng hơn. Để chống lại nó, tốt nhất là tự mình tạo ra một thứ gì đó (dù là phát triển một ý tưởng, làm ra một vật cụ thể, hay sắp xếp một kế hoạch).

Bạn không cần phải trở thành thợ mộc, chỉ cần biết rằng ngày nay bạn có thể tự tay làm ra đồ đạc. Một ví dụ rất hay là in 3D.

Ngày nay, máy in 3D không còn đắt như cách đây vài năm. Chẳng hạn, chiếc Creality Ender-3 V3 SE (mà chúng tôi sẽ dùng để in các giá đỡ đang thiết kế ở duqe) có giá chưa tới 200 euro. Đây là một biện pháp đối phó tốt, vì những lý do sau:

Lý do thứ nhất: Chúng phức tạp hơn vẻ ngoài. Dù có vẻ chỉ là bấm một nút, bạn sẽ cần cân chỉnh máy, hiểu nó và thử nghiệm với các loại sợi nhựa. Điều này củng cố ý nghĩ rằng khi dùng nó, bạn đang tạo ra một thứ gì đó. Không chỉ là bấm một nút: muốn có bản in tốt, bạn phải chủ động.

Lý do thứ hai: Tự tạo ra thiết kế của riêng bạn. Khi thiết kế một thứ mình đang cần, chính bạn là người hình dung, sáng tạo và định hình nó. Khi in ra, bạn sẽ thấy thỏa mãn vì chính mình đã làm ra nó, và điều đó là thật (dù máy mới là thứ hiện thực hóa), vì cỗ máy không thể làm ra nó nếu thiếu bản thiết kế, sự tỉ mỉ và việc cân chỉnh của bạn.

Lý do thứ ba: Không đòi hỏi bạn phải đặc biệt khéo tay. Bắt đầu một dự án thủ công có thể khiến những người xưa nay vẫn thấy mình vụng về chùn bước (tôi có vài người bạn sẽ chẳng bao giờ dám thử dự án chiếc ghế đẩu). Còn máy in 3D thì phần lớn giúp bạn khỏi cần khéo tay.

Lý do thứ tư: Tư duy tự sản xuất. Đây là điểm quan trọng nhất: nó tập cho bạn quen với ý nghĩ rằng mình có thể tự làm ra đồ, rằng không phải việc gì cũng cần đến người bán. Cần cái móc treo đồ, bạn tự làm; cần cái giá đỡ cho kệ, bạn cũng tự làm. Nói chung, điều đó giúp hình thành những khuôn mẫu tư duy cần thiết để chủ động.

4. Chống lại sự thiếu tổ chức.

Như đã nói, việc cần làm là xây dựng những khuôn mẫu tư duy để coi dự án là một chuỗi việc và quyết định dẫn bạn tới mục tiêu, thay vì coi chúng chính là mục tiêu. Không cần tính toán từng bước trước khi bắt đầu, chỉ cần thay đổi cách nhìn.

Có nhiều cách để làm điều này, nhưng mỗi người sẽ phải tự tìm ra cách hợp với tính cách mình nhất. Một vài cách là:

a) Rút gọn dự án về việc tiếp theo. Khi định bắt đầu một điều mới, hãy viết ra hành động tiếp theo để tiến lên; làm xong thì viết tiếp hành động sau đó. Cách này cũng có tác dụng giống khối Rubik: mỗi việc hoàn thành đưa bạn lại gần mục tiêu cuối cùng hơn, và mang lại cho bạn một chút thỏa mãn.

b) Xây dựng một hệ thống tổ chức hằng ngày. Khi mỗi sáng thức dậy, việc đầu tiên bạn làm là tính xem trong ngày mình sẽ làm những gì, thì bạn đang làm việc cho một điều lâu dài: bạn đang biến mỗi ngày thành “một phần nhỏ” của tổng thể đưa bạn đến những mục tiêu dài hạn.

c) Ghi lại những việc bạn làm vào lịch. Khi bất cứ lúc nào bạn cũng có thể xem lại mình đã làm gì để đẩy một việc tiến lên vào một ngày cụ thể, ý niệm về sự liên tục được củng cố, cùng với ý niệm rằng mọi việc đều được chia thành những bước và quyết định nhỏ.

Đây chắc chắn là một trong những điểm phức tạp nhất, nhưng cũng hiệu quả nhất, bởi khi xử lý sự thiếu tổ chức, bạn sẽ thấy mình cũng đang xử lý luôn 3 vấn đề còn lại:

1. Kích thích dễ dãi, triền miên. Việc tổ chức mang lại cho bạn kích thích của cảm giác làm được việc: khi hoàn thành kế hoạch trong ngày, hay khi đánh dấu một thói quen là đã hoàn thành, bạn thấy hài lòng, và bạn đang nhận phần thưởng cho một điều đòi hỏi hành động.
2. Khả năng chịu đựng thất vọng kém. Không có hệ thống tổ chức nào hoàn hảo, và thời gian thì có hạn: bạn sẽ muốn nhồi quá nhiều việc vào một ngày, hay quá nhiều đầu việc vào một dự án. Nhưng như đã nói, thời gian không phải vô tận, sức lực ta có thể dành cho mỗi việc cũng vậy. Chẳng hạn, điều đó sẽ buộc bạn phải gác lại những việc mình muốn làm (chuyện này vốn đã xảy ra, nhưng vì bạn không trực tiếp nhận ra nên nó không gây thất vọng rõ rệt đến thế).

Một nguồn thất vọng nhỏ khác là không làm kịp những gì mình định làm: đã lên kế hoạch làm việc này, rồi lại không làm được, vì thiếu thời gian hay vì bất kỳ lý do nào khác.

3. Việc thuê ngoài nỗ lực. Sống có tổ chức tất yếu dẫn bạn tới việc cam kết với chính mình, điều giúp bạn tự thực hiện các dự án dễ dàng hơn rất nhiều nhờ giảm bớt lực cản trong đầu. Hãy quay lại ví dụ chiếc ghế đẩu.

Có thể rốt cuộc bạn vẫn mua chiếc ghế trên Amazon, nhưng khả năng bạn tự làm một cái sẽ cao hơn nếu, vừa về đến nhà, bạn ngồi xuống, viết ra việc tiếp theo, tính xong vật liệu cần thiết, mua ở đâu, và chọn một ngày để bắt đầu.

Chỉ riêng việc đã viết ra và để nó ngay trước mắt đã xua đi đáng kể những do dự trong đầu.

Kết luận

Có thể thấy, sống có tổ chức ở mức hợp lý, kết hợp với một lối sống “tự nhiên” hơn, sẽ giúp bạn bắt đầu, duy trì và hoàn thành các dự án của mình.

Tuy nhiên, đừng nhầm lẫn những điều trên và triết lý mà chúng đề cao với ý muốn vắt kiệt từng phút trong đời bạn, hay biến bạn thành một cỗ máy năng suất, thứ thường gây hại nhiều hơn lợi, như Oliver Burkeman hẳn cũng sẽ nói.

Về bản chất, mục tiêu là làm những việc bạn cần làm, vào lúc cần làm, và nhờ một số thói quen nhất định cùng việc rèn luyện lại não bộ, bạn có được một cuộc sống lành mạnh và viên mãn hơn, thoát khỏi cả sự độc hại do thói quen công nghệ của chúng ta gây ra, lẫn những triết lý thúc ép bạn lúc nào cũng phải năng suất, điều mà chúng tôi sẽ bàn kỹ hơn trong bài blog tiếp theo.

Những ý tưởng này, cùng nhiều ý tưởng khác, đã khai sinh ra duqe, launcher tối giản của chúng tôi dựa trên các phương pháp tổ chức, với mục đích giúp bạn làm việc hiệu quả hơn mà không biến bạn thành nô lệ, đưa bạn đến với những mục tiêu của mình.

Cảm ơn các bạn đã đọc đến tận cuối, và mời các bạn thử áp dụng một vài gợi ý trên. Theo chúng tôi, những gợi ý đơn giản nhất và nhanh khiến bạn “ngộ” ra nhất là học giải khối Rubik, và thử xây dựng một hệ thống tổ chức giúp bạn trong cuộc sống hằng ngày.